บันทึกของแผ่นดิน ๘ (คันแห้วนกข่อ)

คันแห้วนกข่อ ไม่รอให้ป่วย ก็ช่วยบำรุง …………..โดยพี่ต้อ


ชื่อวิทยาศาสตร์ Lasianthus verticillatus (Lour.) Merr. (Lasianthus andamanicus Hook. F.) Link
ชื่อวงศ์ RUBIACEAE
ชื่ออื่นๆ คันแห้วนกข่อ แม่กลอน กะทาดง
ลักษณะทั่วไป ไม้พุ่ม ลำต้นตรง สูงได้ถึง ๓ เมตร กิ่งก้านมีขนหรือเกลี้ยง ใบเดี่ยวเรียงตรงข้าม รูปวงรีแกมขอบขนาน หรือรูปใบหอก หูใบอยู่ระหว่างก้านใบ ดอกช่อออกที่ซอกใบ สีขาวแกมชมพู ผลสุกสีม่วงอมน้ำเงินทรงกลม
การขยายพันธุ์ เพาะเมล็ด
ไม้ล่อนก ยาบำรุงกำลังจากป่าใหญ่
คันแห้วนกข่อ หรือ คันแห้วนกขัว หมอยาบางคนเรียกว่า เข็มทุ่ง เป็นต้นไม้ชนิดหนึ่ง ชอบความชื้น พบในป่าดงดิบและบริเวณอุทยานแห่งชาติบางแห่ง โดยเฉพาะที่เขาใหญ่ มีผลกลมๆ เล็กๆ สีม่วงอมน้ำเงินดูสวยมาก คันแห้วนกข่อเป็นภาษาอีสาน หมายถึง แร้วที่ใช้ดักนกข่อ ที่ได้ชื่อเช่นนี้ก็เพราะเมื่อผลของต้นไม้นี้สุก นกข่อซึ่งเป็นไก่ฟ้าชนิดหนึ่ง และบางทีก็เรียกว่า นกหว้า จะชอบมากิน ชาวบ้านเวลาเข้าป่า ถ้าเห็นต้นไม้นี้ที่ลูกกำลังสุก ก็จะโน้มลำต้นมันทำเป็นคันแร้วดักนกข่อโดยไม่ต้องตัด
…ชาวบ้านทั่วไปที่ไม่ใช่พรานหรือคนที่ต้องหากินในป่ามักจะไม่เคยเห็นหรือไม่รู้จัก แต่พรานและหมอยาในภาคตะวันออกและภาคอีสาน อย่าง พรานวิง และ พ่อเม่า ที่เดินป่าเขาใหญ่มาอย่างจัดเจน พ่อประกาศ ใจทัศน์ แห่งแห่งป่าดงบักอี่ แถวรอยต่อระหว่างจังหวัดมุกดาหารกับยโสธร รวมทั้งพ่อหมอเมืองเลย แถบภูหลวงและบ้านแสงภา ต่างก็รู้จักกันดีและเรียกชื่อเหมือนกัน
หมอยาในแทบทุกพื้นที่ยังใช้สมุนไพรต้นนี้เหมือนๆ กันคือ ใช้เป็นยาบำรุง เข้ายารักษาโรคที่เกิดขึ้นจากความร้อนในร่างกาย เช่น โรคกระเพาะ ไข้ พิษเบื่อเมาต่างๆ แต่จะมีตำรับเฉพาะของตนเอง โดยใช้รากของคันแห้วนกข่อตัวเดียวหรือต้มรวมกับสมุนไพรอื่นๆ
…พ่อประกาศซึ่งเชี่ยวชาญสมุนไพรในป่าทุกแบบ ทั้งป่าดงดิบ ป่าเบญจพรรณ ป่าเต็งรัง จนได้ชื่อว่าเป็นหมอใหญ่ของทหารป่า จะใช้รากของต้นคันแห้วนกข่อต้มกินเป็นยาบำรุงกำลัง บำรุงร่างกาย และต้มรวมกับเครือหวายชะรอย หางนกขัวทั้งห้า หญ้าแห้วหมูทั้งห้า ผักหนอกทั้งห้า กินเป็นยาบำรุง แก้อ่อนเพลีย บำรุงปัสสาวะ แก้โรคกระเพราะ

คันแห้วนกข่อ คุมเบาหวาน แก้เบื่อเมา
...ยายผาด ทิดชิด ผู้ล่วงลับไปแล้วกับ ยายหมื่น ดวงอุปะ สองแม่หมอแห่งบ้านแสงภา ใช้คันแห้วนกข่อต้มกินเป็นยาบำรุง โดยใช้เข้ายากับไม้ติ้ว ไม้คำพม่า ไม้ช้างน้าว ไม้นมสาว ต้นก้ามปูหลุด ทุกอย่างใช้แก่นและลำต้น อย่างละ ๓-๕ ซีก ส่วนก้ามปูหลุดใช้ทั้งรากและลำต้น นำใส่หม้อยาต้มกินเช้า-เย็น เป็นยาบำรุง ส่วนรากใช้เป็นยาแก้เบื่อเมา ไม่ว่าจะอาหารเป็นพิษ หรือเมาเห็ดก็ดี โดยใช้รากฝนกับน้ำธรรมดากินได้เลย
ตาวิน ตุ้มทอง หมอยาเมืองเลยวัย ๙๒ ปี ใช้คันแห้วนกข่อเป็นยารักษาเบาหวาน โดยแจกแจงว่า เบาหวานนั้นมีอยู่สองชนิดคือ เบาหวานแห้ง คนที่เป็นจะมีแต่ผอมแห้ง ถึงกินข้าวได้ก็ไม่อ้วน ไม่มีแรง มักมีความดัน เป็นแผลๆ ก็ไม่เปื่อย จะแห้งไปเอง ส่วนคนที่เป็นเบาหวานอ้วนจะอ้วน แม้ไม่อ้วนก็จะไม่ผอมลง เวลาเกิดแผลตามแขนขา แผลมักจะเปื่อยและลามไปเรื่อยๆ รักษาไม่ค่อยหาย ตาวินจะใช้รากคันแห้วนกข่อต้มกิน กินแทนน้ำได้ยิ่งดี นอกจากนี้ยังมีตำรับรักษาเบาหวานอีกตำรับหนึ่ง ใช้รากคันแห้วนกข่อ รากตำลึง รากต้นกล่องข้า (อูบข้าว) รากผักหวานโคก นำมามัดรวมกันได้กำมือแล้วต้มกิน กินวันละ ๔-๕ ครั้งๆ ละแก้ว
…ภูมิปัญญาในการใช้คันแห้วนกข่อและสมุนไพรอีกมากมายหลายชนิดที่แทบไม่เป็นที่รู้จัก แต่ยังไม่ได้สูญหายไปหมด ก็เพราะอยู่ในความทรงจำและประสบการณ์ของพ่อหมอแม่หมอเหล่านี้ แม้ว่าจนถึงวันนี้องค์ความรู้เหล่านี้จะยังตกสำรวจและไม่มีการศึกษาวิจัยมายืนยัน แต่ก็ถูกคิดค้นขึ้นมาโดยมีโลกธรรมชาติ และการดำรงเผ่าพันธุ์มนุษย์เป็นห้องทดลอง มีบรรพบุรุษของเราเป็นเสมือนนักวิทยาศาสตร์ที่พิสูจน์ตรวจสอบมาอย่างยาวนาน จึงต้องนับว่าเป็นสิ่งมหัศจรรย์อยู่นั่นเอง
ตำรับยา
..ยาบำรุงกำลัง : เอารากคันแห้วนกข่อต้มกินตัวเดียว หรือต้มรวมกับเครือหวายชะรอย หางนกขัวทั้งห้า หญ้าแห้วหมูทั้งห้า ผักหนอกทั้งห้า กินเป็นยาบำรุง แก้อ่อนเพลีย บำรุงปัสสาวะ แก้โรคกระเพาะ หรือใช้ไม้ยางกระติ้ว ไม้คันแห้วนกข่อคำพม่า (กำลังช้างเผือก) ช้างน้าว นมสาว ก้ามปูหลุด ต้มกิน
..ยาคุมน้ำตาลในโรคเบาหวาน : เอารากต้มกินเป็นประจำทุกวัน
..ยาแก้เบื่อเมา : รากฝนกิน

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.