มะขาม…ความเปรี้ยวที่เยียวยา คุณค่าที่น่าอร่อย

 

มะขาม ความเปรี้ยวที่เยียวยา คุณค่าที่น่าอร่อย ……โดย‘พี่ต้อม’

 

 

ชื่อวิทยาศาสตร์ Tamarindus indica L.
ชื่อวงศ์ LEGUMINOSAE
ชื่ออื่นๆ หมากแกง
ลักษณะทั่วไป ไม้ต้น ใบประกอบแบบขนนกปลายคู่ ดอกช่อ สีเหลืองอ่อน ผลเป็นฝัก
การขยายพันธุ์ เพาะเมล็ด


มะขาม เหินฟ้ามาคู่ครัวไทย
ไม่เคยรู้เลยว่ามะขามไม่ใช่พืชบ้านเรา แต่มาจากแอฟริกาเมื่อกว่า ๗๐๐ ปีก่อน จำได้ว่าสมัยเด็กๆ จะมีกิจกรรมช่วงปลายหน้าหนาว คือ ช่วยแม่แกะเม็ดมะขามออกจากฝัก เอาเนื้อไปตากสักหนึ่งแดด ปั้นเป็นลูกกลมๆ ขนาดกำมือ คลุกเกลือเม็ดแล้วใส่ไหมะขามเอาไว้กินได้ทั้งปี บรรดาแม่ๆ จะบอกว่าเกลือจะทำให้มะขามไม่ดำเร็วนัก แต่ถึงจะดำก็ยังทำกับข้าวได้
ครัวไทยในอดีตใช้มะขามเป็นตัวหลักในการให้รสเปรี้ยวในการทำอาหาร เพราะมะนาวไม่ได้ออกผลทั้งปี มะขามใช้ใส่แกงส้ม ต้มส้ม ใช้ทำน้ำพริก ใช้ทำแจ่วจิ้มผักปลา ยำต่างๆ และขาดไม่ได้เลยเวลาทำแกงบอนห รือต้มไหลบอน มิเช่นนั้นแล้วบอนจะทำให้คัน
นอกจากเนื้อมะขามเปียกแล้ว ใบมะขามอ่อนและฝักมะขามอ่อนยังนำมาทำอาหารได้อีกด้วย ที่อร่อยมากคือ มะขามกรอก ซึ่งจะเก็บในช่วงที่มะขามแก่เต็มที่กำลังจะกลายเป็นมะขามเปียก กะเทาะเปลือกออกง่าย ไม่เปรี้ยวมาก จิ้มพริกเกลือ รสชาติเปรี้ยว เค็ม หวาน เผ็ดพอดีๆ หรือจะเอามาแช่อิ่มก็ได้

คุณของมะขาม ต้องถามแม่ เผื่อแผ่ไปถึงลูก
มะขามเป็นยาแก้ท้องผูกที่ทุกคนรู้จักดี สามารถใช้ได้ทั้งเด็กและผู้ใหญ่ ใช้ก็ง่าย เพียงแต่เอามะขามมาจิ้มเกลือกินแล้วดื่มน้ำมากๆ พอข้ามวันก็ถ่ายสะดวก แต่ในเด็กจะต้องต้มและปรุงรสเค็มหวานสักหน่อย แม่หลังคลอดต้องกินน้ำมะขามเปียกใส่เกลือเพื่อช่วยขับเลือดเสีย ขับน้ำคาวปลาและช่วยระบายด้วย แถมยังต้องอาบน้ำต้มใบมะขามเพื่อให้สบายตัวและสดชื่น ไม่มีน้ำนมก็เอากิ่งมะขามไปต้มกิน น้ำนมก็มา แม่ที่เป็นฝ้าจะใช้มะขามล้างหน้าแทนสบู่ และใช้อาบน้ำเพื่อดับกลิ่นตัว เมื่อมีรังแคทำน้ำมะขามเป็นครีมข้นนวดหนังศีรษะก็ช่วยได้

ใบมะขาม ชำระคราบไคล ใส่ยาอาบยาอบ
ส่วนของมะขามที่ใช้มากที่สุดในการทำเป็นยา คือ ใบ เพราะเป็นส่วนประกอบสำคัญในตำรับของยาอาบ อบ ประคบ นวด ซึ่งเป็นวิถีของผู้หญิงสมัยก่อน ตำรับยาเหล่านี้ผู้ชายส่วนใหญ่ไม่ค่อยรู้จัก แต่หญิงที่เป็นแม่ทั้งหลายและหมอตำแยจะรู้เรื่องดีกว่าพ่อหมอผู้เชี่ยวชาญเสียอีก
สิ่งที่จะขาดไม่ได้เลยในยาเหล่านี้คือ สมุนไพรที่มีรสเปรี้ยว เนื่องจากฤทธิ์ที่เป็นกรดอ่อนๆ จะช่วยกำจัดคราบไคล ชำระล้างสิ่งสกปรก ทำให้ตัวยาอื่นๆ แทรกซึมสัมผัสกับผิวหนังได้ดียิ่งขึ้น ทั้งยังเพิ่มความต้านทานโรคให้แก่ผิวหนัง นอกจากรสเปรี้ยวแล้ว ใบมะขามยังมีรสฝาดอยู่ด้วย จึงช่วยกระชับรูขุมขนและลดการอักเสบ
        สมุนไพรรสเปรี้ยวอื่นๆ ที่สามารถนำมาใช้แทนหรือใช้ร่วมกับใบมะขามได้ เช่น ใบส้มป่อย ใบส้มลม ใบส้มกบ ใบส้มโมง(ชะมวง) เป็นต้น ในยาอบยังสามารถใช้ความเปรี้ยวจากมดแดงได้ด้วย (แต่ก็ไม่ควรไปเบียดเบียนเขาเหล่านั้นจะดีกว่า)
มะขาม พืชต่างถิ่นที่มาปักหลักปักฐานอย่างมั่นคงในแผ่นดินเรา เป็นยาและอาหารที่ได้รับการคัดสรรมาเกือบพันปี เป็นของดีแน่แท้ที่สืบทอดกันมา และจะต้องส่งต่อให้ลูกหลาน ไม่เหมือนสารหรือยาแผนใหม่ที่รับมาไวๆ วันนี้ชื่นชมว่าดีเหลือหลาย แต่รุ่งขึ้นกลายเป็นข่าวว่ามีพิษเป็นภัยไปเสียแล้ว

ตำรับยา
ยาแก้ลมหน้ามืด ตาลาย
ให้เอาใบส้มป่อย ใบมะขามต้มอาบ ต้มกินดีแล
ยาแก้น้ำนมหลบ
ไม้มะขามต้มกิน
แม่อยู่กรรมกินผิด
แก่นมะขามต้มกิน
ปวดหัว
           ให้ตำใบมะขามโพ๊ะหัวดีแล
ยาพอกบรรเทาอาการปวดตามข้อ
ใบมะขามตำพอก
ยาประคบแก้ปวดเมื่อย
ใช้ใบมะขามทำเป็นลูกประคบแก้ปวดเมื่อย
ยาประคบแก้ฟกช้ำ ปวดเมื่อย
ใบมะขาม ว่านไพล ว่านไพลดำ ใบแหน่งหอม ใบมะกรูด ใบมะนาว ใบบักโอแดง ขมิ้นขึ้น ขมิ้น ใบส้มป่อย เอ็นอ่อน เปลือกแดง ใบเปล้า ใบหนาด นำมาซอยเป็นชิ้นเล็กๆ ทำเป็นลูกประคบ
ยาประคบเส้น
เทียนดำ ๑ บาท เกลือ ๑ บาท อบเชย ๒ บาท ไพล ๔ บาท ใบพลับพลึง ๘ บาท ใบมะขาม ๑๒ บาท ตำห่อผ้า นึ่งให้ร้อน ประคบเส้นตึงให้หย่อนแล
ยาอาบหลังคลอด
ใบมะขาม ๓-๔ กำมือ ต้มกับน้ำ ๑ กาใหญ่ ให้เดือดนานราว * นาที เจือน้ำเย็นพออุ่น นำไปให้แม่หลังคลอดอาบ
ยาอาบหลังคลอด
ใบมะขาม ใบเปล้าใหญ่ ใบข่า อย่างละ ๑ กำมือ ต้มอาบ ช่วยทำให้สบายตัว สดชื่น ดับกลิ่นคาว
ยาอาบแก้ตาน ทราง
ใบมะขามต้มอาบแก้ผดผื่นคัน ตานซางตามผิวหนัง ในเด็กที่ไม่แข็งแรง
ยาต้มอาบหลังคลอด สำหรับแม่และลูก รวมถึงคนทั่วไป
ตองกล้วยตีบแห้ง ใบมะขาม ใบหนาด ใบเปล้า ต้มอาบทำให้ร่างกายแข็งแรง
ยาล้างแผล
ใช้ใบมะขามต้มล้างแผล

 

เรื่องน่ารู้
• เนื้อไม้ของมะขามเหนียวมาก นิยมใช้ทำเขียง
• มะขามเป็นไม้อายุยืน เนื้อไม้เผาเป็นถ่านที่ให้ไฟแรง
• เม็ดมะขาม(แก่) นำมาคั่วให้สุกแล้วกินเลย หรือเอามาแช่น้ำจนนิ่มแล้วกิน ถ้าคั่วให้ไหม้เกรียม แล้วบดละเอียด ใช้ชงดื่มแทนกาแฟได้ เป็นกาแฟต้านมะเร็ง ต้านเบาหวานได้(แต่อย่าใช้เครื่องชงกาแฟเพราะจะทำให้ติดจนเครื่องพังได้ ใช้ผ้าชงกาแฟธรรมดาๆ)
• คนไทยสมัยก่อนเชื่อว่า ผู้มีอาคมสามารถเสกใบมะขามให้เป็นต่อเป็นแตนได้

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *