คนทีสอ…ผีเสื้อ ผีดีที่เกื้อกูลคน

คนทีสอ ผีเสื้อ ผีดีที่เกื้อกูลคน…โดย ‘พี่ต้อม’

IMG_0578
ชื่อวิทยาศาสตร์  Vitex trifolia L.
ชื่อวงศ์  LABIATAE
ชื่ออื่นๆ  คนทีสอขาว ผีเสื้อ โคนดินสอ ดอกสมุทร สีเสื้อน้อย เทียนขาว ผีเสื้อน้อย มูดเพิ่ง สีสอ กิ่งปาน
ลักษณะทั่วไป ไม้พุ่ม ใบประกอบแบบนิ้วมือ มี ๓ ใบย่อย เรียงตรงข้าม ดอกช่อ ออกที่ปลายกิ่ง กลีบดอกสีม่วง ผลสดรูปกลม
การขยายพันธุ์ ใช้เมล็ด ปักชำ กิ่งตอน


คนทีสอ ผีเสื้อ ผีคุ้มภัย ไกลโรค
คนทีสอมีอีกชื่อหนึ่งในตำรายาอีสานคือ ผีเสื้อ เคยถามพ่อประกาศ ใจทัศน์ หมอยาผู้ยิ่งใหญ่แห่งป่าดงบักอี่ เขตต่อจังหวัดมุกดาหารและจังหวัดยโสธร ว่ามันเกี่ยวอะไรกับผีเสื้อที่เราเห็นบินๆ กันอยู่ พ่อประกาศบอกว่ามันไม่เกี่ยวกัน ผีเสื้อแมลงปีกสวยนั้น ชาติพันธุ์ไทยลาวจะเรียกว่า แมงกะเบื้อ ส่วนคำว่า ผีเสื้อ คนไทยลาวหมายถึงผีผู้ดูแลถิ่นฐานใดถิ่นฐานหนึ่ง หรือดูแลตัวตนคนใดคนหนึ่ง พ่อหมอยาเมืองเลยก็อธิบายคล้ายกันว่า ผีเสื้อคือผีที่ดูแลปกป้องที่ใดที่หนึ่งคล้ายกับเจ้าที่เจ้าทาง เช่น IMG_0590      ผีเสื้อสมุทรในบทละครเรื่องพระอภัยมณี ก็น่าจะหมายถึงผีผู้ดูแลมหาสมุทรนั่นเอง
ผีเสื้อมีฤทธิ์กันผีไล่ผีได้ คนเมืองเลยจึงนิยมปลูกไว้ริมตลิ่งกันผีน้ำ พวกพรายน้ำจะกลัวผีเสื้อ ไม่มากัดเซาะตลิ่ง หรือทำให้เกิดโรคภัยไข้เจ็บในคน พ่อเม่า พรานไพรแห่งเขาใหญ่ เคยบอกไว้ในทำนองเดียวกันว่า คนโบราณนิยมปลูกผีเสื้อไว้เป็นแนวรั้วเพื่อกันผี
ความเชื่อนี้ทำให้ทั้งพ่อหมอยาอีสานและหมอยาไทยใหญ่ ใช้กิ่งก้านใบของผีเสื้อต้มให้เด็กน้อยอาบเวลาเด็กร้องไห้ตอนกลางคืน หรือร้องไห้งอแง เพราะเชื่อว่าเกิดจากผีหรือแม่เชื้อ(แม่เมื่อภพชาติที่แล้ว ซึ่งยังคิดว่าเด็กยังเป็นลูกของเธออยู่ ในภาษาอีสานคำว่า“เชื้อ” มายถึงเชื้อสายเหล่ากอ จะออกเสียงเป็น“เสื้อ” ดังนั้นคำว่า“ผีเสื้อ”น่าจะหมายถึง“ผีเชื้อ”)
สำหรับคนที่นอนไม่หลับ ก็แนะนำให้นำใบผีเสื้อตากแห้งมาทำเป็นหมอนหนุน ในตำรายาโบราณอีสานยังจารไว้ว่า ยาบ่ให้ผีเข้าคือตะไคร้ เปลือกก้านเหลือง ใบดอกซ้อน(ดอกมะลิ) ใบบูฮา(เสนียด) ใบผีเสื้อ ตำปั้นลูกกลอนทา ผีบ่เข้าจักเทื่อ(แปลว่า ผีไม่เข้าเลย)

ปวดหัวแก้ได้ ไม่ต้องพึ่งพารา
ผีเสื้อเป็นยาแก้ปวดหัวที่หมอยาทั่วไปรู้จัก พ่อประกาศ ใจทัศน์ นิยมใช้ผีเสื้อรักษาอาการปวดหัวโดยให้คนไข้เอาใบของผีเสื้อขยี้กับน้ำ แล้วเอามาลูบหัวลูบตามตัว หรือเอาใบอังไฟชงน้ำกิน สักครู่อาการปวดหัวก็จะดีขึ้น ซึ่งพ่อหมอแม่หมอเมืองเลยและพ่อหมอยาไทยใหญ่ก็ใช้แบบเดียวกัน รวมไปถึงหมอยาในประเทศมาเลเซียและเวียดนามอีกด้วย นอกจากนี้ เมื่อเกิดอาการวิงเวียน ให้เอาใบผีเสื้อมาขยี้ดมแก้วิงเวียนได้เป็นอย่างดี

IMG_0540
ผีเสื้อ ยารักษาเถาดานและเหน็บชา
      ผีเสื้อเป็นสมุนไพรคู่หูกับบูฮา(เสนียด) ทั้งคู่เป็นตัวยาหลักในยาประคบ อบ อาบ ย่าง พอก ที่บันทึกไว้ในตำรายาโบราณ ทั้งตำราใบลานอีสาน ตำรายาของเมืองเลย ตำรายาปั๊บสาล้านนา ใช้รักษาอาการปวดเมื่อย ตึงตามตัว อัมพฤกษ์อัมพาต เส้นขัดเอ็นขัด เถาดานและเหน็บชา แก้ลม(อาการเจ็บปวด)ในเอ็นและผิวหนัง กระดูกหัก ตกต้นไม้ ควายชน

คนทีสอ รสร้อนที่ดับไข้ ไล่ลม
ใบของคนทีสอมีน้ำมันหอมระเหย จึงมีกลิ่นหอม มีรสร้อน เจริญไฟธาตุ แก้เสมหะ ยารสร้อนส่วนใหญ่ใช้เป็นส่วนประกอบในยาไทยเพื่อแก้ในกองวาโยและอาโป เช่น ช่วยขับลม แก้จุกเสียดแน่น บำรุงธาตุ แก้เลือดเย็น ขับประจำเดือน เป็นต้น
ที่น่าแปลกก็คือ คนทีสอเป็นยาร้อน แต่กลับปรากฏอยู่ในตำรับยาแก้ไข้หลายตำรับ อาจเป็นลักษณะของการใช้ไฟไปดับไฟ โดยใช้ใบหรือรากคนทีสอตัวเดียวต้มกิน หรือใช้เป็นส่วนประกอบของยาตำรับ เช่น ยาเขียวแท่งทองตำราหลวง ยาแก้ไข้ตักศิลา ใช้แก้ไข้นานาชนิด ไข้พิษ ไข้กาฬแล ขับเหงื่อ (การขับเหงื่อจะช่วยระบายความร้อนได้-ผู้เขียน) รากคนทีสอยังใช้ฝนกินรักษาไข้ที่ทำให้มีอาการร้อนข้างใน ไข้ในเด็ก
ผีเสื้อ เหลือเชื่อผู้หญิงต้องกิน
การที่คนทีสอเป็นยาร้อนจึงเหมาะกับการดูแลสุขภาพผู้หญิงในหลายโรคและอาการพ่อหมอทุกคนก็พูดครงกันว่า ผีเสื้อเกิดมาเพื่อผู้หญิงโดยแท้ เพราะจะทำให้เลือดลมผู้หญิงเป็นปกติ ตั้งแต่ปัญหาประจำเดือนไม่ปกติ ไม่ว่าจะมามาก มาน้อย หรือไม่มาเลย ผีเสื้อก็จะช่วยให้กลับมาเป็นปกติ รวมไปถึงอาการก่อนมีประจำเดือนที่ผู้หญิงจำนวนมากต้องทุกข์ทรมาน สภาวะหมดประจำเดือนที่เรียกว่า เลือดจะไปลมจะมา หรือผู้หญิงที่เลือดลมไม่ดี ขี้หนาวเบื่อสามี ตลอดจนหญิงหลังคลอด กินแล้วจะช่วยขับเลือดเสีย ทำให้สดชื่นมีกำลังวังชา ช่วยขับน้ำนมและบำรุงน้ำนม ขับปัสสาวะขับเหงื่อ จึงช่วยลดอาการบวมหลังคลอดโดยใช้เปลือกต้น ผล ใบ ต้มกินดองกิน หรือกินเป็นผักก็ได้
ข้อมูลการวิจัยในต่างประเทศพบว่า คนทีสอทั้งเมล็ดมีฤทธิ์ในการควบคุมการหลั่งฮอร์โมนที่ต่อมใต้สมองที่ควบคุมการทำงานของฮอร์โมนเพศหญิง จึงนำมาใช้รักษาความผืดปกติของฮอร์โมนในผู้หญิงได้ ปัจจุบันในต่างประเทศมีคนทีสอในรูปแบบแคปซูลและทิงเจอร์วางจำหน่าย โดยอ้างสรรพคุณในการรักษาภาวะเป็นหมันในผู้หญิง(antifertility) เนื่องจากคนทีสอจะช่วยปรับวงรอบการตกไข่ให้เป็นปกติ ช่วยลดพีเอ็มเอส(PMS) หรืออาการผิดปกติก่อนรอบเดือนของผู้หญิง นอกจากนี้ยังช่วยในการบำรุงทำให้สตรีอ่อนเยาว์ขึ้น
คนทีสอ รอพัฒนาเป็นเครื่องสำอาง
คนทีสอยังมีสรรพคุณในการดูแลความสะอาดของร่างกาย เช่น ให้เคี้ยวใบคนทีสอสดๆ ก่อนล้างหน้าแปรงฟัน เชื่อว่าจะทำให้ฟันทนและไม่มีกลิ่นปาก ใช้ต้มอาบเพื่อลดอาการสาบคายในกายที่มักเกิดกับผู้ป่วยที่เพิ่งฟื้นไข้ หรือสตรีหลังคลอด ต้มอาบแก้ผดผื่นคัน และเชื่อว่า การต้มอาบต้มกินคนทีสอจะทำให้ผิวสวย ผิวพรรณผ่องใส จิตใจเบิกบาน ทำให้เป็นหนุ่มสาวเสมอ

IMG_0583
คนทีสอ ช่วยคอ ช่วยปอด
ใบ เมล็ดและรากของคนทีสอเป็นยาร้อน จึงแก้ในกองเสมหะที่มีลักษณะชื้นเย็นได้ดี สมัยก่อนใช้คนทีสอเป็นยาสูบแก้หืด ใช้เดี่ยวๆ หรือผสมกับใบหนาดก็ได้ นอกจากนี้ยังใช้แก้หวัด แก้ไอ แก้เสมหะจุกคอ
เรื่องน่ารู้
• คนทีสอกินเป็นผักบำรุงธาตุและมีรสขม
• เมล็ดคนทีสอแข็งมาก เป็นยาร้อน นิยมเข้าตำรับยาหอม ยาเลือด ยาลม
• คนทีสอมีพี่น้องสายเลือดใกล้ชิดกันคือ คนทีเขมาหรือผีเสื้อดำ(Vitex negundo L.) นิยมใช้คู่กัน หมอยาบ้านเรานิยมใช้คนทีสอมากกว่า แต่ในอินเดียนิยมใช้คนทีเขมา

ตำรับยา
ยาเอ็นตึงเอ็นอักเสบ
นำใบคนทีสอมา ๓๐-๔๐ ใบ ต้มกับน้ำประมาณ ๓ แก้ว เคี่ยวให้เหลือ ๑ แก้ว กินครั้งละ ครึ่งแก้ว วันละ ๒ เวลา
ยาเอ็นตึง ปวดเมื่อยจากการยืนนาน
ใช้ใบคนทีสอคั้นน้ำกินหรือต้มกิน หรือใช้ทำขนม
ยาย่างแก้ฟกช้ำ
ใช้ใบหนาด ใบเปล้า ใบว่านซน ผีเสื้อขาว ผีเสื้อดำ บูฮาดำ บูฮาขาว ใบขมิ้นขึ้น ใบว่านไพล นำมาปูบนแคร่ แล้วปูผ้าม่อฮ่อมคลุมทับ ใต้แคร่วางแผ่นสังกะสีที่มีถ่านติดไฟดีแล้ว จากนั้นให้คนนอนบนแคร่แล้วห่มผ้า
ยาน้ำมันทา ช้ำบวม
ผลของคนทีสอเคี่ยวกับน้ำมันเก็บไว้ใช้แก้ฟกบวม
ยาแก้ริดสีดวงจมูก
ผีเสื้อ ก้านบัวหลวง ชาดำ มวนใบตองสูบ
ยาแก้ทำมาลาขึ้นสมอง(ปวดหัวมาก)
ใช้ใบและกิ่งมาซอยเอาใบตองเปล้าใหญ่ ใบใหญ่ๆ ๗ ใบ ห่อเอาไปหมกไฟ จากนั้นเอาผ้าขาวจุ่มน้ำห่อมัดจุก เอาไปจ้ำกะหม่อมท้ายทอย โปะไว้ ๓ ชั่วโมง ค่อยเอาออกทำติดต่อกัน ๒-๓ วัน อาการจะดีขึ้น
ยากะยือ(ยาแก้จับหืด)
ใบผีเสื้อ ใบปีบปีแดง(เจตมูลเพลงแดง) ขิงแคงบดกิน
ยาหอบหืด
ใช้ผลแห้งบดเป็นผงชงน้ำกินวันละ ๒ ครั้ง
ยาปวดดูก
ฮากผีเสื้อ เครือเขาฮอ(บอระเพ็ด) ต้มกิน
ยานอนไม่หลับ
นำใบแห้งของคนทีสอมาทำเป็นหมอนนอน
ยาท้องอืด ท้องบวม มีลมในท้อง
ยำใบคนทีสอกิน ใส่กระเทียมเยอะๆ
ยารักษาตะขาบกัดหรือแมลงสัตว์กัดต่อย
ใบสดตำละเอียดพอกบริเวณแผล
ยาแก้หวัด
เม็ดหรือใบของคนทีสอ ขิง น้ำตาลนิดหน่อย ใส่น้ำร้อนกินแก้หวัด น้ำมูกไหล
ยาไล่ไรในรังไก่ ไล่เห็บหมัด เหลือบ ลิ้น ไร ยุง
นำกิ่งไปเหน็บไว้ข้างรังของไก่ หรือเอาไว้ใต้พื้นที่คนนอน หรือ ใช้ใบแห้งปูรองเมล็ดพันธุ์พืช ป้องกันแมลงรบกวน หรือใช้เผากิ่งหรือใบแห้งไล่ยุงได้

Exif_JPEG_PICTURE

Exif_JPEG_PICTURE

Exif_JPEG_PICTURE

Exif_JPEG_PICTURE

น้ำมันกิ่งปาน(คนทีสอ)
กิ่งปานเม็ดใช้ทำน้ำมันมีสรรพคุณคือ แก้ปวดเมื่อย ปวดตามข้อต่อกระดูก และลดอาการบวม
วิธีที่ ๑
๑. นำผลกิ่งปานที่แก่จัด ใช้ผลสด หรือผลแห้งก็ได้ มาตำให้ละเอียด เทน้ำใส่ในกระทะเล็กน้อย ใส่เม็ดกิ่งปานที่ตำละเอียดดีแล้วลงไป เคี่ยวไปเรื่อยๆ จนน้ำมันจากเม็ดกิ่งปานแยกตัวลอยขึ้นมาอยู่บนผิวน้ำ ควรเคี่ยวด้วยไฟอ่อนๆ เพื่อไม่ให้ไหม้
๒. เมื่อน้ำมันออกดีแล้ว ให้ตักแยกกากเม็ดกิ่งปานออก แล้วต้มต่อไปจนน้ำระเหยไปหมดเหลือแต่น้ำมันกิ่งปาน ทิ้งไว้ให้เย็นนำมากรองให้สะอาดเก็บไว้ใช้ได้นาน
หมายเหตุ วิธีนี้ต้องใช้เม็ดกิ่งปานในปริมาณมากเพื่อให้ได้น้ำมัน แต่จะได้น้ำมันที่มีความเข้มข้นสูง ใช้ผสมกับน้ำมันชนิดอื่นๆ เช่น น้ำมันงา น้ำมันมะกอก
วิธีที่ ๒
๑. นำผลกิ่งปานแก่จัด มาตำให้ละเอียด
๒. นำน้ำมันมะพร้าว น้ำมันงา หรือน้ำมันพืชก็ได้ มาตั้งไฟจนร้อน
๓.ใส่ผลกิ่งปานที่ตำละเอียดดีแล้ว ลงเคี่ยวในน้ำมัน โดยใช้ไฟอ่อนๆ จนน้ำมันสีออกเหลืองและมีกลิ่นหอมของกิ่งปาน จึงยกลงทิ้งไว้ให้เย็นก่อนนำมากรองให้สะอาด สามารถเก็บไว้ได้นาน แต่ไม่เข้มข้นเท่าวิธีแรก นิยมใช้เป็นน้ำมันนวดแก้ปวดเมื่อย

IMG_9637ตำรับอาหาร
ขนมคนทีแก้ท้องอืด แก้เส้นตึง
ส่วนผสม
๑. แป้งข้าวเหนียว                  ๕๐๐       กรัม
๒. ใบคนทีป่นละเอียด                 ๔      ช้อนโต๊ะ
๓. ข้าวคั่ว                                   ๑       ถ้วย
๔. มะพร้าวทึนทึก(ขูด)         ๐.๕-๑       กิโลกรัม
๕. น้ำตาลแว่น                      ๐.๕-๑      กิโลกรัม
๖. น้ำเปล่า
๗. ใบตองสำหรับห่อ
๘. เกลือป่น เล็กน้อย
IMG_9646วิธีทำ
๑. ผสมแป้งข้าวเหนียวกับใบคนทีให้เข้ากัน ใส่น้ำพอประมาณ นวดสักพักพอเหนียว ห่อด้วยใบตอง นำไปนึ่งประมาณ ๒๐-๓๐ นาที
IMG_9764        ๒. เคี่ยวน้ำตาลแว่น โดยใส่น้ำเล็กน้อย พองวดแล้วยกลง
๓. มะพร้าวที่ขูดแล้วผสมเกลือเล็กน้อย นำแป้งที่นึ่งแล้วมาคลุกพอเข้ากัน แล้วตัดเป็นชิ้นพอดีคำ โรยข้าวคั่ว แล้วราดด้วยน้ำตาลแว่นที่เคี่ยวไว้แล้ว พร้อมรับประทาน
คนทีสอเป็นสมุนไพรอีกชนิดหนึ่งที่ไม่ค่อยมีคนเหลียวแล แต่สรรพคุณที่ดูพื้นๆ นี่แหละ ช่วยให้ผู้คนในสมัยก่อนสามารถพึ่งพาตนเองได้ในยามเจ็บป่วยด้วยโรคภัยทั่วๆ ไป โดยใช้ความรู้เรื่องพืชพื้นบ้านที่มีอยู่แทบทุกครัวเรือน และใช้วัตถุดิบจากพืชพรรณที่หาได้รอบๆ บ้าน เช่น ผีเสื้อที่นับเป็นสมุนไพรคุ้มบ้านคุ้มเรือนสมชื่อจริงๆ

ปิดการแสดงความเห็น